{"id":877,"date":"2018-04-21T12:42:27","date_gmt":"2018-04-21T12:42:27","guid":{"rendered":"https:\/\/www.secanje.nl\/?page_id=877"},"modified":"2019-09-27T12:40:20","modified_gmt":"2019-09-27T10:40:20","slug":"dragomir-sreten-rajicic","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.secanje.nl\/nl\/results\/dragomir-sreten-rajicic\/","title":{"rendered":"De broers Raji\u010di\u0107 – Gornji Milanovac"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

Dragomir en Sreten Raji\u010di\u0107 waren handelaren uit Gornji Milanovac die na hun krijgsgevangenschap tijdens de Eerste Wereldoorlog in Oostenrijkse en Duitse kampen via Nederland werden gerepatrieerd. Hun vader, Vladimir Raji\u010di\u0107 (1854-1912), had voor de oorlog een boekwinkel aan de Kara\u0111or\u0111evastraat 9 in Gornji Milanovac (foto boven, links), waar hij ook ansichtkaarten uitgaf en kantoorartikelen verkocht. Behalve deze twee zonen hadden Vladimir en Jelizaveta (foto van hun graf onder) twee dochters, Ljubinka en Milica en nog drie zonen, Radomir (1892-1961) Tihomir en Ranimir.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>
\nSreten Raji\u010di\u0107<\/strong><\/h4>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\n
\n
\n

Sreten, geboren in 1889, was een onderofficier in de tweede compagnie, tweede bataljon, tiende regiment infanterie, met \u010ca\u010dak als thuisbasis. Hij maakte deel uit van de eerste lichting, die bestond uit weerbare mannen van 21-31 jaar oud. Sreten werd gevangengenomen in Kur\u0161umlija op 3 november 1915, tijdens de terugtrekking van het Servische leger naar Vido (Griekenland). Kur\u0161umlija was strategisch gelegen aan de weg van Ni\u0161 naar Pri\u0161tina die Servi\u00eb via Montenegro en Albani\u00eb verbond met Durazzo (nu Durr\u00ebs), waar de Servische troepen werden ingescheept.<\/p>\n

Sreten werd als krijgsgevangene van Kur\u0161umlija afgevoerd naar een Oostenrijks krijgsgevangenenkamp in Braunau, in het noordoosten van Bohemen, dicht bij de grens met Silezi\u00eb, dat tegenwoordig in Tsjechi\u00eb ligt.<\/p>\n

\u0110or\u0111e Stojanovi\u0107, uit Klenje bij Golubac, behoorde tot dezelfde groep die in Braunau terechtkwam, waar hij een maand verbleef. Toen hij in de zomer van 1918 in Nederland door de journalist Henri Habert werd ge\u00efnterviewd, beschreef de toen 27-jarige de omstandigheden in Braunau als volgt:<\/p>\n

De Servische gevangenen daar, hadden het slecht. Niets was er goed. Het voedsel was z\u00e9\u00e9r slecht en onvoldoende, en om te slapen hadden wij zoomin strozakken als dekens. Alleen den kalen, houten plankenvloer der barakken. De bewakers gedroegen zich als wilde beesten.<\/p><\/blockquote>\n

Sreten Raji\u010di\u0107 en \u0110or\u0111e Stojanovi\u0107 behoorden tot de eerste groep van 1200 Servische soldaten die op transport werd gesteld naar Soltau in Duitsland. Ze kwamen daar op 23 januari 1916 aan. Deze uitwisseling van krijgsgevangenen tussen bondgenoten Oostenrijk en Duitsland was onderdeel van een deal waarbij Duitsland aan Oostenrijk graan leverde, dat door Oostenrijk \u2018betaald\u2019 werd door goedkope (dwang-)arbeiders te leveren in de vorm van krijgsgevangenen.<\/p>\n

De Franse atleet en rugbyspeler en deelnemer aan de Olympische Spelen van 1908 en 1912 G\u00e9o Andr\u00e9 zag de Servi\u00ebrs in Soltau aankomen. Hij beschreef het als volgt:<\/p>\n

Pendant mon s\u00e9jour \u00e0 Soltau, j’ai assist\u00e9 \u00e0 l’un des plus tristes spectacles qu’il m’ait \u00e9t\u00e9 donn\u00e9 de voir: une arriv\u00e9e de Serbes. Jamais je n’oublierai ce d\u00e9fil\u00e9 macabre. D\u00e9charn\u00e9s, chancelants, hagards, ils se tra\u00eenaient. Les quelques kilom\u00e8tres qu’il leur avait fallu faire \u00e0 pied depuis la station avaient us\u00e9 leurs derni\u00e8res forces; ils ne se soutenaient plus que par le d\u00e9sir d’arriver en un lieu favorable o\u00f9 se laisser tomber.<\/p><\/blockquote>\n

Hij vervolgt:<\/p>\n

Emus par leurs regards suppliants, nous leur tendions du pain, des aliments quelconques. Les sentinelles se pr\u00e9cipitaient sur eux pour les emp\u00eacher d’accepter, et les mena\u00e7aient de leurs ba\u00efonnettes. Mais les Serbes, moins passifs que les Russes, se redressaient, l’\u0153il \u00e9tincelant, et leur fiert\u00e9 subjuguait leurs ge\u00f4liers.<\/p><\/blockquote>\n

[bron: G\u00e9o Andr\u00e9, pp. 120-121.]<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
\n

Dragomir Raji\u010di\u0107<\/strong><\/h4>\n

\"\"<\/a><\/strong><\/p>\n

Sretens oudere broer Dragomir was hospik bij de Servische militaire geneeskundige dienst. Ook hij werd gevangengenomen, maar hij kwam eerst in het Oostenrijkse kamp\u00a0<\/span>Heinrichsgr\u00fcn<\/a>\u00a0<\/span>terecht, in het noordwesten van Bohemen, en vervolgens in Soltau, waar hij aankwam op 21 mei 1916.<\/p>\n

Omdat het erg waarschijnlijk is dat Sreten buiten het kamp in een\u00a0<\/span>Arbeitskommando\u00a0<\/span><\/i>tewerkgesteld was en Dragomir in het kamp verbleef vanwege zijn medische inzetbaarheid, hebben Sreten en Dragomir waarschijnlijk niet veel tijd samen in het kamp hebben doorgebracht.<\/a><\/strong>\"\"<\/a>
\nOp 12 april 1918 stuurde Dragomir een ansichtkaart naar huis aan zijn \u2018lieve en dierbare zussen\u2019 Ljubinka en Milica. Op de voorzijde staat een afbeelding van krijgsgevangenen onder een bordje in het Roemeens met het opschrift\u00a0<\/span>prizonieri\u00a0<\/span><\/i>(\u2018gevangenen\u2019) 1916\/1917. De Roemenen waren tussen oktober 1916 en januari 1917 in de Duitse kampen aangekomen. Een klein deel van hen bevond zich in Soltau. Op de foto staan echter vooral Servi\u00ebrs afgebeeld, die herkenbaar zijn aan hun typisch Servische hoofddeksel, de\u00a0<\/span>\u0161ajka\u010da<\/i>.<\/span>
\n\"\"<\/a>
\nDragomir, die de kaart ondertekende met \u2018Drag\u2019, stuurde de kaart \u2018ter herinnering\u2019 en hij onderstreepte die woorden.<\/span><\/p>\n

Repatri\u00ebring<\/strong><\/h4>\n
\n
\n

Nadat op 11 november 1918 de wapenstilstand was ingegaan werden de Servische krijgsgevangenen vanuit Duitsland gerepatrieerd. De Servi\u00ebrs uit Soltau reisden naar Nederland via Friedichsfeld (bij Wesel, niet ver van de Nederlandse grens). Zo kwam Dragomir op 13 januari 1919 aan in Nijmegen aan boord van het stoomschip \u2018Bl\u00fccher\u2019. De volgende dag reisde hij door naar het doorgangskamp in Nieuw-Milligen, waar Fransen en Servi\u00ebrs werden opgevangen voordat ze door konden reizen naar Frankrijk via Rotterdam of Vlissingen.<\/p>\n

Nog aan boord van het schip vertoonden de eerste soldaten symptomen van de Spaanse griep. Binnen een week was de epidemie zo ver uitgebreid dat de landelijke pers correspondenten naar Nijmegen stuurde om verslag te doen. De ziekte had zich verspreid van Nijmegen naar Nieuw-Milligen en Dordrecht. Vanwege zijn medische inzetbaarheid bleef Dragomir in Nieuw-Milligen om er zieke Franse en Servische soldaten te verzorgen.<\/p>\n

Intussen was Dragi\u2019s broer Sreten in Enschede aangekomen. Ook hij was ziek. Hij werd overgebracht naar het algemeen ziekenhuis Ziekenzorg aan de Veenstraat.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Sreten\u00a0<\/span>overleed<\/a>\u00a0<\/span>er op 22 januari 1919 om halfeen \u2019s nachts.<\/p>\n

In de ochtend van 24 januari wachtte een sectie Nederlandse militairen onder bevel van sergeant Lesman nabij Caf\u00e9-Restaurant \u2018t Lindenhof op de rouwstoet die\u00a0<\/span>Milo\u0161 Obradovi\u0107<\/a>,\u00a0<\/span>Stojan \u0110or\u0111evi\u0107<\/a>,\u00a0<\/span>Bo\u017eidar Radovanovi\u0107<\/a>\u00a0<\/span>en Sreten Raji\u010di\u0107 begeleidde op hun laatste tocht. Een tamboer met omfloerste trom liep voorop richting Oosterbegraafplaats. Uit respect voor de overledenen werd een salvo gelost door het vuurpeloton, zowel bij aankomst, als over de groeve, waar vier kransen bij geplaatst waren.<\/p>\n

Dragomir was aanwezig op de begrafenis van Sreten. Hij strooide een handvol aarde over de kist van zijn broer. In totaal werden\u00a0<\/span>in Enschede 16 Servi\u00ebrs begraven<\/a>.
\n\"\"<\/a><\/p>\n

Rotterdam
\n\"\"<\/a><\/strong><\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Eind januari werd Dragomir (op de foto in uniform, links van het midden) overgeplaatst naar het\u00a0<\/span>hulpziekenhuis voor Servi\u00ebrs en Portugezen te Rotterdam<\/a>.<\/p>\n

Samen met de laatste herstelde griepslachtoffers werd hij in februari 1919 vanuit Rotterdam via Frankrijk gerepatrieerd.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
\n
\n

Op 9 augustus 1919 stuurde hij een briefje (zie onder) naar de weduwe van\u00a0<\/span>\u0110or\u0111e Vukosavljevi\u0107<\/a>\u00a0<\/span>in Kragujevac, om haar te informeren over de dood van haar man:<\/p>\n

Geachte mevrouw!<\/p>\n

Ik acht het mijn medemenselijke plicht om u te informeren dat uw echtgenoot dhr. \u0110oka overleed in het kamp Milligen (Nederland) aan griep en dat ik daar toevallig was met mijn broer die er ook stierf. Ik kende \u0110oka sinds 1917 en hij vroeg me op zijn doodsbed om u van zijn dood op de hoogte te brengen.<\/p>\n

Met gepaste hoogachting verblijf ik,<\/p>\n

Dragi Vl. Raji\u010di\u0107, hand.<\/p>\n

Ik vraag om verontschuldiging dat ik u niet eerder op de hoogte heb gebracht van zijn dood, maar vergewist u zich ervan dat ik pas drie dagen geleden na vier jaar ben thuisgekomen.<\/p><\/blockquote>\n

Hij had er een half jaar over gedaan om thuis te komen vanuit Nederland.<\/p>\n

\u0110oka was ook in Soltau, zijn verhaal staat\u00a0<\/span>hier<\/a>.\"\"<\/a>
\nHerinnering<\/strong><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
\n
\n

\"\"<\/a>
\n<\/strong><\/h4>\n
\n
\n
\n

In Enschede werd begin 1921 een monument opgericht ter herinnering aan de 32.690 Franse, 26.960 Britse, 6.930 Belgische, 6.650 Italiaanse, 1.660 Servische, 50 Russische en 15 Japanse militairen die door de stad trokken tussen 20 november 1918 en 20 januari 1919.<\/p>\n

Tien jaar nadat het staken van de vijandelijkheden in de Eerste Wereldoorlog, op 11 november 1928, stonden de leden van de transportcolonne van het Enschedese Rode Kruis stil bij het lot van de geallieerde krijgsgevangenen die een decennium eerder in Enschede overleden. Er werden palmtakken op de graven gelegd en burgemeester Edo Bergsma (staand, links), die tevens voorzitter was van de transportcolonne, sprak een paar woorden.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
\n
\n

Op 14 mei 1938 werden de stoffelijke resten van Sreten Raji\u010di\u0107 en de overige Servische slachtoffers opgegraven door een team grafdelvers van de protestantse diaconie in\u00a0<\/span>Nijmegen<\/a>\u00a0<\/span>om te worden overgebracht. De werkzaamheden werden geleid door de Joegoslavische inspecteur Dobrosav Popovi\u0107.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

De resten van Sreten werden overgebracht naar Nijmegen. Op 18 mei werden van daaruit 88 genummerde zinken kisten via Duitsland vervoerd naar\u00a0Jind\u0159ichovice<\/a>\u00a0in Tsjechoslowakije, waar Sreten rust in het Servisch mausoleum, in een kist met nummer 26. Het mausoleum in Jind\u0159ichovice (Tsjechisch voor Heinrichsgr\u00fcn) ligt op een heuvel waar tijdens de Eerste Wereldoorlog een waterreservoir was voor het krijgsgevangenenkamp waar Dragomir enkele weken heeft doorgebracht begin 1916.
\n\"\"<\/a>
\n<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n

Na de oorlog zette Dragomir Raji\u010di\u0107 de zaak van zijn vader in Gornji Milanovac voort, maar hij verhuisde naar de Ljubi\u0107skastraat (de winkel staat rechts op de ansichtkaart hieronder, die door hemzelf is uitgegeven).<\/span>
\n\"\"<\/a><\/p>\n

\n

Nieuwe ontdekkingen<\/strong><\/h4>\n<\/div>\n
\n
\n
\n
\n
\n

Oorspronkelijk maakte alleen Sreten Raji\u010di\u0107 deel uit van ons onderzoek. Toen zijn overlijden in Enschede werd aangegeven, was niet eens bekend waar hij vandaan kwam, of wie zijn ouders waren: \u2018zijnde verder omtrent den overledene of zijne ouders niets bekend\u2019. Hierdoor hadden we weinig aanwijzingen over zijn identiteit.<\/p>\n

Als gevolg van ons onderzoek werden we benaderd door de achterkleindochter van \u0110or\u0111e Vukosavljevi\u0107, die ons een\u00a0<\/span>brief<\/a>\u00a0<\/span>toonde uit 1919 van Dragi Raji\u010di\u0107 (hierboven afgebeeld). Dat leverde toen niet meer op dan een overeenkomst in namen \u2013 die ook nog eens anders waren gespeld: Sreten Rai\u010di\u0107 en Dragi Raji\u010di\u0107 \u2013 en het feit dat Dragi in Nederland was geweest en een broer had verloren. Tijdens het onderzoek voor onze\u00a0<\/span>brochure<\/a>\u00a0<\/span>(PDF) ontdekten we in de\u00a0<\/span>archieven van het Rode Kruis in Gen\u00e8ve<\/a>\u00a0<\/span>informatie over de krijgsgevangenschap van beide broers en de naam van hun vader (Vladimir).<\/p>\n

In 2017 vonden we in Milan Radovanovi\u0107\u2019 boek over het Internationaal Liefdewerk de ansichtkaart die Dragomir vanuit Soltau naar huis stuurde, waarmee we zijn huisadres hadden. Met dat adres en de hulp van Ana Jeli\u0107 van het Museum van de Regio Rudnik en Takovo vonden we de overige foto\u2019s en uiteindelijk het graf van de ouders in Gornji Milanovac.\"\"<\/a><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n
\n

Terugkijkend in onze eerdere resultaten merkten we op dat op de\u00a0<\/span>foto\u2019s<\/a>\u00a0<\/span>die H.A. van Oudgarden in Rotterdam maakte op 5 februari 1919 een zekere \u2018Serg[eant] Ra\u00eftchich\u2019 stond die gelijkenissen vertoonde met de Dragomir Raji\u010di\u0107 uit de boeken in Gornji Milanovac, waardoor we een reconstructie konden maken van Dragomirs repatri\u00ebring en de plaatsen die hij aandeed: Nijmegen – Nieuw Milligen – Enschede – Rotterdam, waarna hij via Frankrijk naar huis vertrok. Ook vonden we artikeltjes in Tubantia over de dood en begrafenis van Sreten.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
\n

Nabestaanden<\/strong><\/h4>\n<\/div>\n
\n

Sreten komt voor in een boek uit 2005 over slachtoffers van de oorlogen tussen 1912 en 1918 in de regio Rudnik en Takovo. Hoewel we het graf van de ouders hebben gevonden en het volledige gezin hebben kunnen reconstrueren, zijn we er helaas niet in geslaagd om nabestaanden op te sporen.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
\n

Met dank aan<\/strong><\/h4>\n<\/div>\n
\n